و جماعت ساخته . . . « 22 » بارى از آنچه گذشت و به قراين ديگر ، روشن مىگردد كه كار تهيهء كتاب در دار التأليف به صورت دسته‌جمعى انجام مىگرفته و اين درست همان روشى است كه امروزه نيز براى تهيه كتابهاى عظيم و مفصل مورد قبول قرار گرفته است . كتاب لاروس را همه مىشناسيم . اين كتاب كه مختصر آن در يك جلد و مفصل آن در قطعهاى مختلف و مجلدات عظيم تدوين شده با همين روش به وجود آمده . ولى هم آن يك جلدى و هم آن مجلدات متعدد كلا به نام « لاروس » چاپ و منتشر شده درحالىكه صدها اديب و لغت‌شناس و حقوقدان و مورخ و مهندس و گياه‌شناس و طبيب و جغرافيادان و دانشمند اقتصاد در تنظيم قسمتهاى مختلف آن دست داشته‌اند . چرا راه دور برويم . در همين كشور خودمان مجموعهء عظيم و ارزنده و سودمندى به اسم لغت‌نامه دهخدا فراهم آمده كه همگان با آن آشنا هستند . اين مجموعه چه در حد تفصيل كه در 222 دفتر طبع شده ، چه در قطع كوچكترى كه در دست تهيه است و پنج شش شمارهء آن منتشر گرديده همه‌جا مطلقا به نام لغت‌نامهء دهخدا خوانده شده و لا غير . ولى آيا تمام لغات و اعلام و اماكن و كتب و اصطلاحات فنى آن را ميرزا على اكبر دهخدا به تنهايى نوشته و به دست خود تحرير كرده و به انشاء خود نوشته ؟ خدا مىداند كه از روز شروع تا هنگام ختم اين كتاب عظيم الحجم جليل القدر چه كسانى دست‌اندركار بوده و هريك به قدر وسع و همت خود در تكميل آن كوشيده‌اند و هم‌اكنون نيز كسانى در اين سازمان در راه تهيهء اثرى جامعتر و پربارتر و صحيحتر رنج مىبرند . اما كتاب همچنان به نام دهخدا است . آيا مىتوان گفت كه دهخدا دانشمندانى چون شادروانان جلال همايى و احمد بهمنيار و پروين گنابادى و محمد معين و ديگران را به زور و تهديد و جور و ستم وادار به كار كرده و حاصل ذوق و انديشه و دانش آنان را به نام خود نموده . يا مجموعهء دقيق و كم‌نظيرى كه روان‌شاد دكتر محمود مصاحب بنيان نهاده و دو جلد آن به نام دائرة المعارف فارسى انتشار يافته و متضمن است بر صدها و صدها مطلب مختلف تاريخى و

--> ( 22 ) - اين مطالب اگر از قلم اعتماد السلطنه است در شرح فضايل يك همكار كه آفرين بر او و اگر از قلم شيخ مهدى است در وصف خودش كه واى بر او .